การฟ้อนกลองตุ้มบ้านหนองบ่อ ศิลปะการฟ้อนเอกลักษณ์เมืองอุบล

การฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ เป็นศิลปะการฟ้อนที่เป็นเอกลักษณ์ของเมืองอุบลราชธานี เดิมจะฟ้อนในบุญบั้งไฟหรืองานบุญเดือนหก เพื่อขอฝนให้ตกตามฤดูกาล ปัจจุบันบ้านหนองบ่อ ยังคงอนุรักษ์รูปแบบการฟ้อนและการแต่งกายไว้ เพื่อใช้ในการแสดงตามโอกาสต่าง ๆ และอนุรักษ์ให้คนรุ่นหลังได้ศึกษาเรียนรู้

การฟ้องกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ อุบลราชธานี
การฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ อุบลราชธานี

ความเป็นมาของการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ 

จากงานวิจัยของอาจารย์คำล่า มุสิกา เรื่อง การอนุรักษ์พิธีกรรมและการแต่งกายในการฟ้อนกลองตุ้มจังหวัดอุบลราชธานี ได้ให้ข้อมูลเกี่ยวกับการฟ้อนกลองตุ้มของบ้านหนองบ่อว่า

การฟ้อนกลองตุ้มของชาวบ้านหนองบ่อนั้นแต่เดิมจะฟ้อนกันในขบวนแห่บุญบั้งไฟซึ่งเป็นพิธีกรรมการขอฝนเพื่อให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล ผลจากการลงพื้นที่วิจัย พบว่า ผู้ริเริ่มให้มีการฟ้อนกลองตุ้มของหนองบ่อมี 2 ประเด็น คือ

  1. ปู่สังกะสา ย่าสังกะสี ซึ่งเป็นความเชื่อของชนในพื้นถิ่นไทย-ลาว ตามแนวลำน้ำฝั่งลำน้ำโขงว่าทั้งสองเป็นบรรพบุรุษของมนุษย์ เป็นผู้ซึ่งมีพระคุณต่อมนุษยโลกทุกคนเพราะนอกจากจะเป็นมนุษย์ชายหญิงคู่แรกที่กำเนิดขึ้นในโลกแล้วยังเป็นผู้ช่วยกันตัดเครือเถาถาดที่ปิดบังแสงอาทิตย์จนโลกมืดมิด อนึ่งคำว่า “ปู่สังกะสา ย่าสังกะสี” ยังเป็นสำนวนที่มีนัยว่ายาวนานมากหรืไม่สามารถหาที่มาได้
  2. ตาซุย ตาสี (เซียงสี เซียงซุย) บรรพบุรุษที่นำพาชาวบ้านอพยพจากบ้านตากแดด (บ้านดงบัง) เมื่อครั้งเกิดโรคระบาดมายังบ้านหนองบ่อในปัจจุบัน

ท่าฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ

การฟ้อนกลองตุ้มบ้านหนองบ่อนั้น สามารถแบ่งได้ออกเป็น 2 รูปแบบ กล่าวคือ การฟ้อนกลองตุ้มแบบโบราณและการฟ้อนกลองตุ้มแบบประยุกต์

ตารางเปรียบเทียบการฟ้อนกลองตุ้มแบบโบราณและการฟ้อนกลองตุ้มแบบประยุกต์

รายละเอียด

การฟ้อนกลองตุ้มแบบโบราณ

การฟ้อนกลองตุ้มแบบประยุกต์

ผู้แสดง ใช้ชายล้วน ไม่จำกัดเพศและวัย แต่ส่วนใหญ่มักจะเป็นผู้หญิง
รูปขบวน แถวตอนเรียงหนึ่ง ฟ้อนถอยหลัง แถวตอนเรียงหนึ่งแล้วจัดเป็นแถวคู่ ฟ้อนถอยหลัง
เครื่องดนตรีประกอบ กลองตุ้มและพางฮาด กลองตุ้มและพางฮาด
ท่ารำ รำตามอิสระให้เข้ากับจังหวะกลองและพางฮาด มีท่าฟ้อน 6 ท่า ได้แก่

  1. ท่าไหว้ครู
  2. ท่าต่ำหูก (ทอผ้า)
  3. ท่าดอกบัวบาน
  4. ท่าเซิ้งโบราณ 1
  5. ท่านกบินกลับรัง
  6. ท่าเซิ้งโบราณ 2
เครื่องแต่งกาย 1.เสื้อไหมเหยียบย้อมมะเกลือ

2.ผ้าซิ่นใส่กลับหัว

3.ซวยมือ

4.บักยัน

5.ผ้าเบี่ยงและผ้าโพกหัว

ชาย

1.เสื้อดำไหม

2.ซิ่นหมี่ชนิดมีหัวและตีนซิ่น

3.ผ้าเบี่ยงแพรปลาไหล

4.ผ้ามัดหัวแพรปลาไหล

5.บักยัน

6.ซวยมือ

หญิง

1.เสื้อดำไหม

2.ผ้าโสร่ง

3.ผ้าเบี่ยงผ้าห่มขิด

4.บักยัน

5.ซวยมือ

การฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ
ท่ารำที่ใช้ในการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ
การฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ
ท่ารำที่ใช้ในการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ
ท่ารำที่ใช้ในการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ
ท่ารำที่ใช้ในการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ
ท่ารำที่ใช้ในการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ
ท่ารำที่ใช้ในการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ

เครื่องดนตรีประกอบการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ

เครื่องดนตรีที่ใช้ประกอบการฟ้อนกลองตุ้มของบ้านหนองบ่อ เป็นเครื่องประกอบจังหวะ จะมี 2 ชิ้น ได้แก่ กลองตุ้มและพางฮาด จังหวะการตีกลองตุ้มและพางฮาดของบ้านหนองบ่อจะแบ่งออกเป็น 2 จังหวะ คือ จังหวะที่ 1 ตีช้า จังหวะที่สองตีรัวและเร็ว

บทขับร้อง วรรณกรรมในพิธีกรรมของบ้านหนองบ่อ ในการฟ้อนกลองตุ้มของชุมชนบ้านหนองบ่อจะมีผู้อาวุโสฝ่ายชายออกมาขับร้องเพลงประกอบจังหวะกลองและพางฮาด เรียกว่า การ “เจ่ย” โดยบทเจ่ยนั้นจะเป็นคำที่ไม่สุภาพติดไปทางหยาบโลน คำที่ปรากฏนั้นกล่าวถึงอวัยวะเพศ กล่าวถึงอาการร่วมเพศอย่างโจ่งแจ้ง หรือเป็นเรื่องผิดธรรมนองคลองธรรม ซึ่งชาวชุมชนจะไม่ถือว่าเป็นการเสียมารยาทเพราะเป็นประเพณี โดยเชื่อว่าการกล่าวคำหยาบคายและกระทำผิดไปจากจารีตประเพณีจะให้พระยาแถนรู้สึกสังเวชใจแล้วจะได้สาดน้ำลงมาล้างให้โลกสะอาด ซึ่งน้ำที่สาดลงมานั้นตามความเชื่อคือ ฝน นั่นเอง

ตัวอย่างคำเจ่ย “เจ่ยปก ลูกเขยซกกะพ่อเฒ่าตกเฮือน ลูกเขยตาเบือนกับพ่อเฒ่าตาหลิ่ว ลูกเขยตาสิ่วตาดกะพ่อเฒ่าสิ่วไถ ลูกเขยจังไฮเตะปากพ่อเฒ่า ถ้าพ่อเฒ่าเว้ามันกะผิดใจมัน”

กลองตุ้มและพางฮาด เครื่องดนตรีประกอบการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ
กลองตุ้มและพางฮาด เครื่องดนตรีประกอบการฟ้อนกลองตุ้ม บ้านหนองบ่อ

ที่ตั้ง บ้านหนองบ่อ

บ้านหนองบ่อ ตำบลหนองบ่อ อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี

พิกัดภูมิศาสตร์ บ้านหนองบ่อ

15.248393, 104.701523

บรรณานุกรม

คำล่า มุสิกาและคณะ. (2552).  การอนุรักษ์พิธีกรรมและการแต่งกายในการฟ้อนกลองตุ้ม จังหวัดอุบลราชธานี. กรุงเทพฯ : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.

Tag

การทอผ้าไหม การทำต้นเทียนพรรษา การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม การปฏิบัติธรรม การแกะสลักเทียนพรรษา ครูภูมิปัญญาไทย บุญมหาชาติ บุญเดือนแปด ชุมชนทำเทียนพรรษา บ้านชีทวน พักผ่อนหย่อนใจ พิพิธภัณฑ์พื้นบ้าน พิพิธภัณฑ์ท้องถิ่น ดนตรีพื้นบ้าน ดนตรีพื้นเมืองอีสาน ต้นเทียนพรรษาประเภทติดพิมพ์ ต้นเทียนพรรษาประเภทแกะสลัก ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ประเพณีท้องถิ่น ประเพณีอีสาน ประเพณีแห่เทียนพรรษา วัดหนองป่าพง วิถีชีวิตคนอีสาน วิปัสสนากรรมฐาน ศิลปกรรมท้องถิ่นอีสาน ศิลปะญวน สถาปัตยกรรมท้องถิ่น สถาปัตยกรรมท้องถิ่นอีสาน สาขาวัดหนองป่าพง สิม หัตถกรรมการทอผ้า อำเภอพิบูลมังสาหาร อำเภอตระการพืชผล อำเภอน้ำยืน อำเภอม่วงสามสิบ อำเภอวารินชำราบ อำเภอสว่างวีระวงศ์ อำเภอสิรินธร อำเภอเขมราฐ อำเภอเขื่องใน อำเภอเดชอุดม อำเภอเมืองอุบลราชธานี อุบลราชธานี อุโบสถ ฮีตสิบสอง